Đầu tuần qua, tại Hội nghị quán triệt Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2, khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra một thông điệp mang tính định chuẩn cho kỷ nguyên phát triển mới: “Mỗi quy hoạch phát triển địa phương, quy hoạch ngành phải được nhìn trong cấu trúc tổng thể, gắn với liên kết vùng, gắn với tầm nhìn ‘hướng Đông – tỏa Tây’, ‘trục Bắc – Nam liền dải’.” Lời chỉ đạo này có thể xem là một đề bài trực tiếp cho những khu vực đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc không gian sau sáp nhập.

Để hiểu được tầm vóc của không gian mới, trước hết cần giải mã triết lý quy hoạch được người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh.

– “Trục Bắc – Nam liền dải”: Đây là xương sống của quốc gia. Kinh tế Việt Nam chạy dọc theo bờ biển với QL1A, tuyến cao tốc Bắc – Nam và trong tương lai gần là Đường sắt tốc độ cao. Bất kỳ một trung tâm hành chính hay kinh tế nào của một địa phương quy mô lớn cũng không thể nằm ngoài, hoặc nằm quá xa trục huyết mạch này, nếu không muốn tự cô lập mình khỏi dòng chảy logistics và giao thương quốc gia.

– “Hướng Đông – Tỏa Tây”: Nếu trục Bắc – Nam là xương sống, thì các trục Đông – Tây là những mạng sườn, kết nối “Rừng” (Tây Nguyên) với “Biển” (Đông). Tây Nguyên có quỹ đất, tài nguyên, nông sản và năng lượng tái tạo, nhưng lại thiếu cửa ngõ quốc tế. Duyên hải miền Trung có cảng biển nước sâu, có du lịch biển, nhưng lại cần hậu phương cung cấp nguyên liệu và không gian sinh thái. “Hướng Đông” là tiến ra biển lớn, hội nhập quốc tế; “Tỏa Tây” là đưa sức mạnh từ biển khơi, từ các luồng vốn đầu tư và hạ tầng ven biển ngược lên đánh thức đại ngàn.

Kinh nghiệm thế giới đã chứng minh tính tất yếu của mô hình này. Tại Nhật Bản, Vành đai Thái Bình Dương (Taiheiyo Belt) ôm trọn bờ biển phía Đông, là nơi đặt các trung tâm hành chính và siêu đô thị (Tokyo, Osaka). Từ dải duyên hải này, các tuyến Shinkansen và cao tốc “tỏa Tây” đâm xuyên qua vùng núi non hiểm trở của bán đảo, tạo ra một sự phát triển nhịp nhàng giữa bảo tồn sinh thái núi rừng và bứt phá kinh tế ven biển. Hay tại Hoa Kỳ, tiểu bang California đặt thủ phủ tại Sacramento – một vị trí đồng bằng, kết nối trực tiếp với Vịnh San Francisco (hướng Đông ra biển) và nằm trên trục giao thông chính Bắc – Nam của tiểu bang, thay vì đặt ở các khu vực đồi núi cao, dù thiên nhiên ở đó vô cùng tráng lệ.

Một trung tâm hành chính cấp tỉnh mang quy mô vùng không thể nằm ngoài dòng chảy của quốc gia. Nền kinh tế Việt Nam từ bao đời nay được định hình theo trục dọc ven biển. Ở đó, Quốc lộ 1A, tuyến cao tốc Bắc – Nam và sắp tới là tuyến đường sắt tốc độ cao chính là “hệ tuần hoàn”. Theo quy luật địa kinh tế, quyền lực quản trị luôn có xu hướng xích lại gần các huyết mạch giao thương. Đặt trung tâm hành chính trên hoặc sát cạnh “Trục Bắc – Nam liền dải” mang lại các lợi thế:

Thứ nhất, Tối ưu hóa “độ trễ” trong quản trị và giao thương. Khi đặt đại bản doanh ở dải đất bằng phẳng ven biển, bộ máy quản lý ngay lập tức được hòa vào mạng lưới kết nối nhanh nhất của quốc gia. Điều này giúp rút ngắn tối đa thời gian di chuyển từ trung tâm hành chính đến các đầu tàu kinh tế trọng điểm phía Nam. Khoảng cách địa lý được thu hẹp đồng nghĩa với việc tiết kiệm hàng triệu giờ công, cắt giảm khổng lồ chi phí logistics và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, người dân khi thực hiện các giao dịch hành chính hay vận chuyển hàng hóa.

Thứ hai, Khu vực phía Đông sở hữu đặc quyền vô giá: mặt tiền hướng biển. Đặt “bàn điều khiển trung tâm” tại đây, bộ máy quản trị sẽ nắm giữ một vị thế bao quát nhất. Từ tọa độ này, chính quyền dễ dàng vươn ra đại dương, tiếp cận các tuyến hàng hải quốc tế, cụm cảng nước sâu để thu hút dòng vốn FDI (hướng Đông). Đồng thời, từ chính cửa ngõ nhộn nhịp này, các tuyến quốc lộ và cao tốc nhánh sẽ đóng vai trò như những “mạch máu” bơm ngược nguồn lực lên cao nguyên, dùng sức mạnh của kinh tế biển để kéo theo sự phát triển của công nghiệp, nông sản và tài nguyên đại ngàn (tỏa Tây).

Thứ ba, Một trung tâm hành chính không bao giờ đứng độc lập mà luôn đi kèm với làn sóng di dân cơ học, các khu đô thị mới, cơ sở hạ tầng dịch vụ và các tập đoàn kinh tế. Dải đồng bằng ven biển phía Đông sở hữu quỹ đất phẳng, rộng lớn và nền địa chất ổn định, đủ sức chứa cho một “Thành phố Hành chính – Kinh tế” chuẩn mực, tích hợp công nghệ thông minh mà không cần phải san lấp núi đồi hay phá vỡ cảnh quan. Trọng tâm hành chính ở cao độ thấp cũng là một mũi tên trúng hai đích: vừa tạo ra cực tăng trưởng mới dưới đồng bằng, vừa nhường lại không gian để bảo tồn trọn vẹn di sản vi khí hậu ôn đới, rừng nguyên sinh và cảnh quan nhạy cảm ở các vùng đồi núi cao.

Thứ tư, Quyền lực kiến tạo luôn cần đặt ở nơi có sức sống kinh tế mãnh liệt nhất. Khu vực phía Đông là nơi duy nhất có khả năng tích hợp “tứ giác giao thông”: đường bộ cao tốc, đường sắt tốc độ cao, cảng biển nước sâu và cảng hàng không. Sự hiện diện của cơ quan đầu não ngay tại trung tâm kết nối này không chỉ giúp bộ máy nhà nước tương tác sát sao với nhịp đập của thị trường, mà tự thân nó sẽ trở thành một “thỏi nam châm” khổng lồ, tạo niềm tin vững chắc để các nhà đầu tư chiến lược đổ vốn vào vùng đất này.

***

Lời giải tối ưu cho việc tổ chức lại không gian phát triển sau sáp nhập đã được phác họa rành mạch qua định hướng chiến lược vĩ mô: vươn ra đại dương, đánh thức Tây Nguyên và bám sát trục huyết mạch quốc gia; một nhịp vươn mình mạnh mẽ để đặt trung tâm của sự kiến tạo ngay tại ngã tư của những luồng giao thương sầm uất nhất. Ở tọa độ giao hòa ấy, vùng cửa ngõ sẽ tự thân hóa thành một trạm xung lực khổng lồ. Nơi đó sẽ dùng hơi thở của kinh tế biển để vẫy gọi và khai phóng tiềm năng núi rừng, đan kết trọn vẹn thế và lực của toàn vùng, tạo bệ phóng vững chãi để một tỉnh rộng lớn hơn sau sáp nhập tự tin bước vào kỷ nguyên bứt phá.

Nguyễn Anh Trung