Có bao giờ bạn giật mình nhận ra, mình vừa định cầm điện thoại lên để trả lời một tin nhắn, nhưng rồi lại vô thức lướt những đoạn video ngắn, và khi ngẩng lên thì một tiếng đồng hồ đã trôi qua? Cảm giác đọng lại sau đó thường không phải là sự thỏa mãn, mà là một chút trống rỗng, một chút mỏi mệt nơi hốc mắt và sự xao nhãng trong tâm trí.

Tôi hiểu cảm giác đó, bởi chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà sự chú ý của con người trở thành một loại “tài nguyên” bị tranh giành khốc liệt nhất. Bản thân tôi là một người làm việc với cường độ cao, lịch trình mỗi ngày dường như luôn bị lấp đầy bởi vô số công việc phải xử lý, các dự án và những lo toan đời thường. Thế nhưng, nhiều năm qua, tôi vẫn duy trì một nguyên tắc bất di bất dịch: Đọc ít nhất 50 trang sách mỗi ngày.

Không phải vì tôi rảnh rỗi hơn bạn. Mà bởi vì, dưới góc độ khoa học và trải nghiệm thực tế, tôi nhận ra sự khác biệt vô cùng lớn lao giữa việc nuôi dưỡng não bộ bằng sách và việc tiêu thụ những đoạn video ngắn.

Dưới đây là một vài góc nhìn mà tôi muốn chia sẻ, hy vọng có thể cùng các bạn nhìn lại cách chúng ta đang sử dụng thời gian của chính mình.

1. Khi bạn lướt một video ngắn trên mạng xã hội, não bộ của bạn đang trải qua điều gì?

Các nền tảng mạng xã hội được thiết kế dựa trên một cơ chế tâm lý học hành vi cực kỳ thông minh: Vòng lặp phần thưởng ngẫu nhiên. Cứ mỗi cái vuốt ngón tay, bạn lại được cung cấp một lượng thông tin mới, âm thanh bắt tai, hình ảnh giật gân. Não bộ ngay lập tức tiết ra Dopamine – một chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn và thỏa mãn tức thời. Tuy nhiên, nó diễn ra quá nhanh và quá ngắn. Bạn phải liên tục vuốt để duy trì cảm giác đó. Đây chính là cơ chế gây nghiện tương tự như máy đánh bạc. Hậu quả là, “cơ bắp” tập trung của não bộ trở nên lỏng lẻo. Chúng ta mất dần khả năng chịu đựng sự nhàm chán và khó khăn trong việc tập trung vào những tác vụ dài hạn.

Ngược lại, việc đọc sách là một quá trình xây dựng tính dẻo của não bộ. Tiến sĩ Maryanne Wolf, một nhà thần kinh học nhận thức, đã chỉ ra rằng con người không sinh ra với một bộ não được lập trình sẵn để đọc. Đọc là một kỹ năng mà não bộ phải tự “nối dây” các vùng thần kinh lại với nhau (thị giác, ngôn ngữ, suy luận logic). Khi bạn đọc một trang sách, bạn đang rèn luyện khả năng “Đọc sâu”. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn, khả năng tưởng tượng, phân tích và đồng cảm. Nó không cung cấp Dopamine tức thời, nhưng nó xây dựng nên các liên kết thần kinh bền vững, giúp bạn cải thiện trí nhớ, tăng khả năng tư duy phản biện và kéo dài sự tập trung. Lướt video là cho não ăn “thức ăn nhanh”, còn đọc sách là thưởng thức một “bữa ăn giàu dinh dưỡng” cần thời gian để tiêu hóa.

2. Có một ảo giác rất phổ biến hiện nay: Chúng ta nghĩ rằng mình đang học được rất nhiều thứ qua các video ngắn. Một mẹo tâm lý học trong 45 giây, một tóm tắt lịch sử trong 3 phút, một triết lý nhân sinh trong 1 phút.

Nhưng thực tế, đó chỉ là những mảnh vỡ thông tin. Kiến thức thực sự đòi hỏi bối cảnh, lập luận và sự phản tư. Khi lướt video, chúng ta đang tiếp nhận thông tin một cách thụ động. Chúng ta biết về “bề mặt” của mọi thứ nhưng không thực sự hiểu sâu bất cứ điều gì.

Khi đọc sách, bạn đang bước vào một quá trình chủ động. Tác giả đưa ra một luận điểm, và trong quá trình đọc, tâm trí bạn liên tục đối thoại với tác giả: Mình có đồng ý không? Tại sao lại như vậy? Điều này áp dụng vào đời mình thế nào? Hơn thế nữa, các nghiên cứu tâm lý học đã chứng minh rằng đọc sách (đặc biệt là văn học hư cấu) làm tăng cường Thuyết Tâm Trí (Theory of Mind) – khả năng thấu hiểu và đồng cảm với cảm xúc, suy nghĩ của người khác. Khi bạn sống trong thế giới của nhân vật, cùng họ trải qua đau khổ và hạnh phúc trong hàng trăm trang giấy, trái tim bạn mở rộng ra theo một cách mà không một video vài phút nào làm được.

3. Làm sao để một người bận rộn đọc 50 trang sách mỗi ngày? Nhiều người nói với tôi: “Em hiểu sách rất tốt, nhưng em quá bận, em không có thời gian.”

Sự thật là, chúng ta luôn có thời gian cho những điều chúng ta ưu tiên. Thống kê cho thấy một người trưởng thành trung bình dành từ 2 đến 3 giờ mỗi ngày để sử dụng mạng xã hội. Nếu chúng ta lấy lại chỉ 45 phút từ khoảng thời gian vô định đó, chúng ta đã có thể đọc được 50 trang sách.

Bí quyết của tôi không nằm ở việc ép bản thân phải ngồi lì một chỗ. Nó nằm ở sự chia nhỏ và tạo môi trường:

– Buổi sáng: Trừ những ngày quá mệt mỏi; khi thức dậy, thay vì cầm điện thoại, tôi đọc khoảng 15 trang sách bên ly cà phê. Tâm trí lúc này vô cùng trong trẻo.

– Trước khi ngủ: Đây là khoảng thời gian vàng. Ánh sáng xanh từ điện thoại ức chế Melatonin (hormone giấc ngủ) khiến bạn ngủ không sâu. Tôi thay thế điện thoại bằng sách. 35 trang sách trước khi ngủ không chỉ giúp tôi hoàn thành mục tiêu, mà còn là liều thuốc an thần tự nhiên tuyệt vời nhất, đưa não bộ từ trạng thái “động” sang trạng thái “tĩnh”.

50 trang mỗi ngày tương đương với khoảng 1.500 trang mỗi tháng, tức là khoảng 4-5 cuốn sách. Một năm là 50 cuốn sách. Bạn thử tưởng tượng xem, lượng tri thức, ngôn từ và chiều sâu tư duy của bạn sẽ thay đổi khủng khiếp đến mức nào sau 1 năm, 5 năm, 10 năm?

***

Tôi không khuyên bạn phải từ bỏ hoàn toàn các video ngắn hay mạng xã hội. Chúng ta sống trong thời hiện đại, và những công cụ đó vẫn có giá trị giải trí, kết nối nhất định nếu được sử dụng có chừng mực.

Tuy nhiên, tôi chân thành khuyên bạn hãy cân bằng lại hệ sinh thái tâm trí của mình. Hãy giành lại quyền kiểm soát thời gian thay vì để các thuật toán dẫn dắt.

Lướt video giống như một cơn gió lướt qua mặt hồ, có thể tạo ra những gợn sóng xôn xao, nhưng rồi cũng nhanh chóng tan biến. Còn đọc sách giống như việc bạn lặng lẽ gieo một hạt giống và kiên nhẫn tưới nước mỗi ngày. Ban đầu, bạn chẳng thấy gì thay đổi. Nhưng theo thời gian, hạt giống ấy sẽ bám rễ sâu vào tâm hồn, mọc thành một cái cây vững chãi, tỏa bóng mát cho bạn trí tuệ, sự bình an và một góc nhìn sâu sắc để vững vàng đối diện với những giông bão của cuộc đời.

Tối nay, trước khi đi ngủ, bạn có sẵn lòng đặt chiếc điện thoại ra xa tầm tay, và mở một trang sách ra không? Chỉ 10 trang thôi cũng được. Mọi hành trình vĩ đại đều bắt đầu từ một trang sách lật giở như thế.

Nguyễn Anh Trung