Sáng thứ Hai, phòng họp tầng hai. Máy chiếu bật lên, cả phòng im dần như nước rút. Trên tường là một bảng số liệu giải ngân, các dòng xanh nằm phía trên, và ở gần cuối, một dòng đỏ. Người có tên trong dòng đỏ ấy ngồi ở góc bàn, tay xoay xoay cây bút, mắt nhìn xuống tập tài liệu mà tôi đoán là không đọc được chữ nào.

Tôi làm việc ở cơ quan nhà nước đủ lâu để biết một điều: trong phòng họp không có ma. Nhưng có những thứ đáng sợ hơn ma. Một bảng Excel được chiếu lên tường, chẳng hạn.

Người ta hay nghĩ công chức là nghề ổn định, sáng cắp ô đi tối cắp về, có gì mà sợ. Nghĩ thế là chưa ngồi trong những phòng họp ấy bao giờ. Nghề nào cũng có những nỗi sợ riêng, và nỗi sợ của người mặc áo công chức thì đặc biệt ở chỗ: chúng không bao giờ được ghi vào báo cáo. Báo cáo chỉ có “thuận lợi” và “khó khăn, vướng mắc”. Còn nỗi sợ thì đi làm cùng người ta mỗi ngày, ngồi cạnh trong giờ giao ban, và thỉnh thoảng, cầm tay người ta khi ký một văn bản.

Bài này thử gọi tên chúng ra. Không phải để chê cười ai – vì thú thật, tôi tìm thấy trong mỗi nỗi sợ ấy một phần của chính mình – mà vì nỗi sợ nào được gọi đúng tên cũng tự nhiên bớt đáng sợ đi một nửa.

Nỗi sợ những con số biết chỉ tay

Ngày trước, báo cáo được viết bằng chữ. Mà chữ nghĩa thì có sương mù. “Nhìn chung tình hình cơ bản ổn định.” “Bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn một số tồn tại, hạn chế nhất định.” “Nguyên nhân có cả khách quan và chủ quan đan xen.” Đọc xong một báo cáo như thế, người ta biết tất cả mà không biết gì cả. Ai làm tốt, ai làm chưa tốt, chậm ở khâu nào, do ai – tất cả tan vào trong màn sương của những chữ “nhìn chung” và “cơ bản”. Và trong màn sương ấy, ai cũng thấy an toàn.

Rồi số liệu đến. Kế hoạch vốn giao từ đầu năm, có tên dự án, tên chủ đầu tư, có lộ trình từng quý, thậm chí từng tuần. Mỗi tuần một bảng, mỗi bảng một cột phần trăm. Con số không biết viết “nhìn chung”. Nó chỉ biết đứng đó, đỏ hoặc xanh.

Đầu tư công là nơi nỗi sợ này hiện rõ nhất, vì đầu tư công có một đặc điểm tàn nhẫn: mọi lý do khách quan đều đã có tên riêng. Vướng mặt bằng – có mục vướng mặt bằng. Mưa bão – có mục thời tiết. Biến động giá vật liệu – có mục biến động giá. Thế nên khi một dự án không vướng mặt bằng, không mưa bão, không trượt giá, mà tiền vẫn nằm nguyên trong kho bạc, thì cột “nguyên nhân khách quan” trống trơn. Và một cột trống trơn trong bảng số liệu là thứ biết nói to hơn mọi bài phát biểu: chỉ còn lại một nguyên nhân thôi, và nguyên nhân ấy có họ tên, chức vụ, đang ngồi trong phòng họp này.

Tôi nghiệm ra rằng người ta không thực sự sợ con số. Người ta sợ việc hết chỗ nấp. Trách nhiệm tập thể xưa nay là một tấm chăn chung, ai cũng đắp được một góc, ấm áp và mờ mờ. Số liệu là bàn tay kéo tấm chăn ấy ra, giữa mùa đông. Con số công bằng đến lạnh lùng: nó không nghe giải trình, không nể chỗ quen biết, không biết ai sắp đến kỳ quy hoạch. Nó chỉ hỏi một câu duy nhất, tuần nào cũng hỏi lại: tuần này anh đã nhúc nhích được bao nhiêu?

Công bằng mà nói, nỗi sợ này cũng có mặt phải của nó. Quản lý bằng số liệu chỉ tốt khi con số được dùng làm tấm gương, để người ta soi và sửa. Còn nếu con số bị biến thành máy chém, thì người ta sẽ không học cách làm việc tốt hơn, người ta sẽ học cách làm đẹp con số. Đăng ký kế hoạch thật thấp để dễ vượt, dồn khối lượng vào cuối kỳ, chọn cách thống kê nào có lợi nhất. Cái thước đo mà bị đem ra làm mục tiêu thì nó thôi là thước đo. Nhưng đó là câu chuyện của người cầm con số. Còn với người bị con số gọi tên, chỉ có một lối thoát duy nhất, và lối ấy không nằm trong kỹ năng soạn thảo văn bản giải trình: làm việc, để tuần sau dòng của mình đổi màu.

Nỗi sợ của người chỉ có một chiếc chìa khóa

Cơ quan cũ của tôi ngày trước có một chị, xin gọi là chị H. Hơn hai mươi năm, chị làm đúng một việc: vào sổ công văn đến, trình lãnh đạo, chuyển các phòng, vào sổ công văn đi. Chị làm việc ấy thành thục đến mức đẹp mắt, con dấu đóng xuống nghe một tiếng khô gọn, số công văn viết bằng nét chữ nghiêng đều tăm tắp. Nhưng ngoài việc ấy ra, chị không làm được việc gì khác. Nhờ chị soạn một công văn ngắn, chị lắc đầu ngay, giọng nửa đùa nửa thật: “Chị chỉ biết chuyển văn bản thôi, viết là việc của các em.”

Rồi cơ quan bàn chuyện cải cách, đưa văn bản lên môi trường điện tử. Người phản ứng quyết liệt nhất, gay gắt nhất, tìm ra nhiều lý do “chưa phù hợp thực tiễn” nhất là chị H. Anh em trong phòng bảo chị bảo thủ. Tôi ngồi nghĩ mãi, và càng nghĩ càng thấy chữ “bảo thủ” oan cho chị. Chị không bảo thủ. Chị đang tự vệ.

Bởi vì cái việc duy nhất ấy không phải là một việc. Nó là toàn bộ giá trị của chị trong cơ quan, là câu trả lời cho câu hỏi vì sao chị ngồi ở đây và nhận lương hằng tháng. Đụng vào quyển sổ công văn của chị là đụng vào lý do tồn tại của chị. Người chỉ có một chiếc chìa khóa sẽ sợ tất cả những cánh cửa mới – không phải vì cửa mới xấu, mà vì chìa của mình không tra vừa.

Nói cho hết nhẽ thì lỗi không phải chỉ ở chị. Một tổ chức để cho một con người làm đúng một việc suốt hai mươi năm, không đào tạo, không luân chuyển, không đặt ra yêu cầu gì mới – tổ chức ấy đã cùng chị xây nên cái lồng. Chị ngồi trong lồng lâu đến mức tưởng lồng là nhà. Đến khi có người đòi dỡ lồng, chị hoảng hốt là phải.

Bây giờ, giữa lúc bộ máy sắp xếp lại, tỉnh nhập vào tỉnh, sở nhập vào sở, việc cũ mất đi và việc mới sinh ra từng ngày, những người một việc là những người run tay nhất. Và thuốc chữa cho nỗi sợ này, buồn thay, không ai uống hộ được: học lấy chiếc chìa khóa thứ hai. Muộn còn hơn không. Vì cái phao thật của một người làm công ăn lương chưa bao giờ là cái ghế đang ngồi – cái phao thật là những việc mình biết làm.

Nỗi sợ có hình dáng sếp cũ

Có một anh chuyên viên tôi quen, hồi mới về cơ quan gặp phải một thủ trưởng nghiêm khắc theo kiểu riêng. Anh trình văn bản nào có kèm đề xuất rõ ràng, dứt khoát, là y như rằng bị gạch đỏ: “Tham mưu thì biết phận tham mưu, quyết là việc của lãnh đạo.” Vài lần như thế trước mặt cả phòng. Từ đó, văn bản nào của anh cũng kết thúc bằng một câu đã trở thành thương hiệu: “Kính trình lãnh đạo xem xét, quyết định.” Không chính kiến, không phương án ưu tiên, không dấu vân tay.

Rồi thủ trưởng ấy chuyển công tác, nghỉ hưu. Sếp mới về, họp phòng buổi đầu tiên đã nói thẳng: “Tôi cần anh em có chính kiến. Trình lên mà không có đề xuất là trả về.” Nghĩa là cái việc ngày xưa anh bị mắng, bây giờ chính là cái việc đúng, được khuyến khích, thậm chí bị đòi hỏi. Vậy mà anh kể với tôi, mỗi lần gõ đến đoạn “đề xuất, kiến nghị”, tay anh vẫn khựng lại một nhịp. Câu chữ tự kiểm duyệt trước khi kịp thành hình. Anh viết một câu mạnh, rồi tự xóa đi, viết lại cho tròn trịa hơn.

Các nhà sinh lý học có một thí nghiệm nổi tiếng: rung chuông rồi cho chó ăn, lặp lại đủ nhiều lần, về sau chỉ cần rung chuông là chó tiết nước bọt, dù chẳng có miếng ăn nào. Ở công sở cũng có phản xạ có điều kiện kiểu ấy, chỉ khác là thay vì tiết nước bọt thì người ta toát mồ hôi. Tiếng dép của sếp cũ ngoài hành lang đã tắt từ lâu. Mồ hôi thì vẫn còn.

Sếp cũ đã có quyết định nghỉ hưu. Nhưng nỗi sợ mà sếp để lại thì chưa ai ký quyết định cho nó nghỉ theo.

Nhìn rộng ra thì thấy chuyện này không dừng ở một cá nhân. Rất nhiều quy trình trong các cơ quan, nếu chịu khó truy nguyên, thực chất là hóa thạch của những nỗi sợ đời trước. Có lần tôi hỏi vì sao một loại hồ sơ đơn giản lại phải qua ba vòng rà soát, câu trả lời nhận được là: “Hồi xưa chú X yêu cầu thế.” Chú X nghỉ hưu ngót chục năm rồi. Hồ sơ vẫn đi ba vòng. Cơ quan nào cũng có vài cái “ba vòng” như vậy – những nghi thức mà chẳng ai còn nhớ để làm gì, chỉ nhớ rằng ngày xưa không làm thì bị mắng.

Muốn gỡ phản xạ ấy, nói một câu “cứ mạnh dạn đề xuất” là chưa đủ. Người sếp mới hiểu chuyện sẽ phải làm điều ngược lại với người tiền nhiệm, và làm nhiều lần: khen công khai đúng cái hành vi ngày xưa từng bị phạt công khai. Phản xạ được xây bằng lặp lại thì cũng chỉ tháo được bằng lặp lại. Còn về phía mỗi người, có một câu hỏi nhỏ mà tôi thấy hữu ích: việc này mình đang làm vì nó đúng, hay vì một người đã nghỉ hưu từng muốn thế?

Nỗi sợ của người từng giỏi

Cơ quan nào cũng có ít nhất một người như thế này. Ông từng là người đầu tiên biết dùng máy tính, cái thời cả cơ quan còn viết tay và bấm máy tính Casio. Chính ông là người “phát minh” ra cái file Excel tính lương đầu tiên – công thức móc từ ô này sang ô kia, cả phòng tài vụ trầm trồ, kế toán trưởng phải mời ông cốc nước chè. Đó là công thật, hào quang thật, không ai được phép xem thường. Vấn đề chỉ là: chuyện đó xảy ra hai mươi năm trước, và hai mươi năm nay, ở mọi cuộc liên hoan, ông đều kể lại nó.

Trong khi ông kể, cô chuyên viên mới về ngồi ở cuối bàn – cô vừa viết mấy dòng lệnh, chạy ra bảng lương ba trăm người trong mười giây, kèm biểu đồ so sánh với cùng kỳ. Cô không nói gì, chỉ lễ phép gắp thức ăn mời ông. Cô càng lễ phép, ông càng kể hăng.

Tôi từng nghĩ ông sợ cô ấy. Sau này tôi hiểu ra không phải. Ông không sợ người trẻ. Ông sợ tấm gương. Nhìn cô ấy, ông thấy chính mình của hai mươi năm trước – cũng hăm hở, cũng đi trước cả cơ quan một quãng – và trong khoảnh khắc ấy ông buộc phải nhận ra mình đã đứng yên bao lâu. Kể lại chiến tích cũ, thực ra, là một cách để khỏi phải nhìn vào tấm gương đó.

Chuyện này làm tôi nhớ đến những người hâm mộ đội Manchester United. Họ có một câu cửa miệng đầy tự hào: “Chúng tôi là đội bóng vĩ đại, chúng tôi từng vô địch.” Từng – đúng. Vĩ đại – cũng từng đúng. Chỉ có điều lần vô địch giải quốc nội gần nhất là năm 2013, tính đến nay đã mười ba năm. Mười ba năm ấy, chức vô địch cũ không giúp đội bóng thắng thêm được trận nào. Cúp để trong tủ kính thì đẹp; đem cúp ra sân thay cầu thủ thì thua.

Ở tỉnh tôi, sau ngày hợp nhất, nỗi sợ này còn có thêm một biến thể rất đặc trưng: “tôi của tỉnh cũ.” Tôi của Bình Thuận cũ từng thế này, tôi của Lâm Đồng cũ từng thế kia. Những câu mở đầu như vậy nghe rất quen trong các cuộc họp thời gian đầu. Nghe thì hiểu được, ai chẳng có một thời để nhớ. Nhưng tỉnh mới có một đặc điểm giống hệt cô chuyên viên trẻ kia: nó rất lễ phép lắng nghe ta đã từng là ai, rồi nó hỏi đúng một câu: bây giờ anh làm được việc gì?

Quá khứ giỏi giang, tự nó, chẳng có tội tình gì. Nó là vốn hay là nợ tùy vào cách người ta cầm nó. Cầm như một bằng chứng – “hồi đó cả cơ quan chưa ai biết máy tính mà tôi còn học được, thì bây giờ thứ máy mới này tôi cũng học được” – thì quá khứ là bệ phóng. Cầm như một chỗ dựa để khỏi phải học gì thêm, thì quá khứ là cái ghế bành: ngồi rất êm và ngồi càng lâu càng khó đứng dậy.

Nỗi sợ mất chỗ đứng “không thể thay thế”

Có một loại quyền lực không nằm trong quyết định phân công nào: quyền lực của người nắm giữ. File lương chỉ mình anh biết mật khẩu. Quy trình thanh toán chỉ mình anh thuộc lòng từng ngóc ngách. Số điện thoại của người cần gọi lúc gấp chỉ có trong danh bạ của anh. Anh nghỉ phép ba ngày là cả phòng chạy loạn lên, việc dồn ứ lại chờ anh về. Và phải thú thật với nhau rằng cảm giác ấy ngọt lắm – cảm giác mình là cái trục, thiếu mình thì bánh xe không quay.

Rồi mọi thứ bắt đầu thay đổi. Hồ sơ đưa lên hệ thống dùng chung, ai cũng tra được. Quy trình được vẽ thành sơ đồ, dán lên tường, người mới về đọc ba ngày là nắm được việc anh giấu trong bụng mười năm. Máy móc soạn được cả những văn bản mà trước kia chỉ anh chấp bút nổi. Cái trục nhận ra bánh xe đang tự quay. Và nỗi sợ ập đến, âm thầm mà thấm: mình không còn là người không thể thay thế nữa.

Nỗi sợ này có một nghịch lý cay đắng. Người càng sợ bị thay thế thì càng hành xử theo lối giữ việc trong bụng – không ghi chép, không bàn giao, không chỉ cho ai. Mà một người giữ việc trong bụng, dưới con mắt của tổ chức, chính là một rủi ro: hôm nay anh ốm thì việc đứng, mai anh chuyển công tác thì việc mất. Nghĩa là càng cố gắng trở nên không thể thay thế theo cách ấy, người ta càng trở thành người mà tổ chức, vì sự an toàn của chính nó, buộc phải tìm cách thay thế. Ngược đời thay, người sẵn sàng chuyển giao mọi thứ mình biết mới là người được tin cậy giao thêm việc mới – vì tổ chức biết rằng đặt việc vào tay người ấy thì việc không bị bắt làm con tin.

Cho nên có lẽ phải định nghĩa lại hai chữ “quan trọng”. Quan trọng không phải là “không ai làm được việc của tôi”. Quan trọng là “tôi luôn là người nhận những việc chưa ai làm”. Loại quan trọng thứ nhất là một pháo đài, xây xong thì chỉ có thể ngồi trong đó canh giữ và lo lắng. Loại thứ hai là một con đường, càng đi càng mở.

Gọi tên rồi thì làm gì

Viết đến đây, ngồi đọc lại, tôi nhận ra các nỗi sợ trên tuy khác hình dáng nhưng chung một mẫu số. Sợ con số, là sợ sự thật về kết quả của mình bị nhìn thấy. Sợ đổi việc, là sợ sự thật rằng mình chỉ biết một việc bị nhìn thấy. Sợ cái bóng sếp cũ, là sợ tin vào phán đoán của chính mình. Sợ người trẻ và cái máy, là sợ nhận ra mình đã đứng yên. Gom hết lại, chỉ còn một nỗi sợ gốc: sợ bị nhìn thấy đúng như mình đang là.

Mà nỗi sợ, tự nó, không phải kẻ xấu. Nó là người gác cổng trung thành, báo cho ta biết chỗ nào mình còn mỏng, còn yếu, còn thiếu. Người hoàn toàn không biết sợ ở chốn công vụ, nghĩ cho cùng, còn đáng ngại hơn người biết sợ. Nỗi sợ chỉ trở thành tai họa khi ta để nó rời vị trí gác cổng mà leo lên cầm lái, khi vì sợ mà giấu việc, vì sợ mà cản người khác, vì sợ mà để hồ sơ nằm im, vì sợ mà sống mãi trong cái năm hào quang cũ.

Thuốc chữa thì nghe rất không có gì mới và có lẽ vì thế mà ít người chịu uống: làm chính cái việc nhỏ nhất mà nỗi sợ đang cản mình làm. Học lấy một kỹ năng thứ hai, dù đã muộn. Viết một câu đề xuất có chính kiến, dù tay còn khựng. Hỏi lại một quy trình “ba vòng”, dù chưa ai hỏi bao giờ. Bàn giao một việc mình vẫn giữ trong bụng. Mỗi việc nhỏ như thế là một lần chứng minh cho chính mình rằng nỗi sợ đã phóng đại mọi chuyện lên bao nhiêu.

Còn dòng đỏ trên màn hình sáng thứ Hai ấy, tôi nghĩ mãi về nó. Con số không ghét ai cả. Nó không mỉa mai, không thù dai, không nhớ lỗi cũ. Nó chỉ ngồi đó, kiên nhẫn lạ lùng, chờ người ta nhúc nhích. Và đó là chỗ nó tử tế hơn hẳn những con ma: ma thì không đổi màu được, còn con số thì có. Chỉ cần tuần này ta làm việc, tuần sau nhìn lên tường, dòng ấy xanh.

Nguyễn Anh Trung