Nhờ có trí tuệ nhân tạo, anh nhân viên bàn giấy bỗng viết lách sắc sảo như một triết gia, chị kế toán gieo vần mượt mà như một thi sĩ và một người ngoại đạo cũng có thể vỗ ngực rằng “tui có thể tự code ra một phần mềm”.

Thế giới bỗng chốc tràn ngập những chuyên gia. Tất cả chúng ta dường như đang khoác chung một bộ đồng phục mang tên “hoàn hảo”, con người đang ngày càng giống nhau, tỏ ra nguy hiểm hơn và phần lớn đang tự huyễn hoặc về sự tài giỏi của chính mình.

Sự định giá sai lầm

Sự tự tin thái quá này không chỉ là cảm nhận chủ quan, mà đã được chứng minh bằng khoa học. Trong một nghiên cứu công bố vào tháng 2/2026 trên tạp chí Computers in Human Behavior, nhóm khoa học tại Đại học Aalto (Phần Lan) đã chỉ ra một hiện tượng tâm lý mới mẻ: Việc sử dụng AI thường xuyên khiến con người đánh giá quá cao năng lực của bản thân.

Trước đây, tâm lý học có hiệu ứng Dunning-Kruger nổi tiếng – những người yếu kém thường ảo tưởng sức mạnh, còn người giỏi lại khiêm tốn. Nhưng AI đã phá vỡ quy luật này. Bằng cách cho 500 người giải các bài tập suy luận logic LSAT, các nhà khoa học phát hiện ra rằng: Khi được AI hỗ trợ, gần như tất cả mọi người đều đánh giá quá cao hiệu suất của mình, bất kể trình độ thực tế ra sao. Thậm chí, những người dùng AI chuyên nghiệp nhất lại càng dễ hoang tưởng rằng kết quả xuất sắc kia là do tài năng của chính họ, chứ không phải do cỗ máy.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở hiệu ứng giảm tải nhận thức. Khi chỉ cần gõ một câu lệnh và nhận về một câu trả lời hoàn mỹ trong ba giây, não bộ của chúng ta bỏ qua hàng loạt bước tư duy phản biện. Khả năng “giám sát siêu nhận thức” – tức là việc tự hỏi xem mình thực sự hiểu vấn đề đến đâu – hoàn toàn tê liệt. Ai cũng nghĩ mình đạt điểm 10, dù phần lớn điểm số đó là mượn từ đám mây kỹ thuật số.

Bãi rác AI

Ảo giác năng lực dẫn đến một hệ lụy tất yếu: Sự khao khát chứng tỏ bản thân. Khi thấy việc tạo ra một sản phẩm quá dễ dàng, người ta bắt đầu sản xuất ồ ạt. Các văn bản hành chính dài thênh thang xuất hiện ngày càng nhiều, các ứng dụng phần mềm na ná nhau mọc lên như nấm, những bài viết mang danh “chuyên gia” tràn ngập cõi mạng.

Một người bình thường lần đầu tiên nhờ AI viết một đoạn mã ứng dụng quản lý công việc nhỏ, hoặc soạn thảo một dự thảo quy chế cơ quan. Bùm! Chỉ trong chớp mắt, một cấu trúc rành mạch hiện ra. So với thời chưa có AI – khi phải tự mò mẫm đọc tài liệu, tự gõ từng dòng lệnh, tự nháp từng câu chữ – kết quả này trông có vẻ giống như một phép màu. Sản phẩm đầu tay có vẻ hoạt động tốt. Lời khen ngợi từ xung quanh càng củng cố ảo giác: “À, mình là một lập trình viên/chuyên gia hoạch định tài ba”.

Ảo giác năng lực thúc đẩy họ tiến xa hơn. Từ một module nhỏ, họ muốn dùng AI viết cả một hệ sinh thái phần mềm. Từ một văn bản báo cáo, họ muốn dùng AI phác thảo toàn bộ chiến lược cải cách của một tổ chức lớn. Nhưng đây là lúc bản chất dần lộ diện. Sự phức tạp của thế giới thực không phải là những mảnh ghép Lego vô tri để AI có thể tự động lắp ráp chỉ bằng các câu lệnh.

Trong lập trình, hệ thống bắt đầu phình to, các biến số xung đột, cơ sở dữ liệu chồng chéo. AI có thể viết một hàm (function) hoàn hảo, nhưng nó không biết cách cấu trúc một kiến trúc phần mềm có khả năng mở rộng, chịu tải và bảo mật theo một nghiệp vụ đặc thù nếu người dùng không có kiến thức về code để định hướng. Khi ứng dụng báo lỗi (bug), người gõ lệnh hoang mang tột độ vì họ không hiểu bản chất của những dòng code mà AI vừa nhả ra.

Trong văn bản hành chính, AI có thể vẽ ra một lộ trình 10 bước chuyển đổi số đầy những mỹ từ “4.0”. Nhưng khi áp dụng vào thực tế, nó lập tức vấp phải những lực cản về nhân sự, về cơ chế, về ngân sách. Văn bản thì đẹp, nhưng thực thi thì chết yểu.

Để sửa lỗi, người ta tiếp tục dùng AI để “đắp vá”. Họ copy đoạn code lỗi nhờ AI sửa, AI lại nhả ra một đoạn code vá víu khác, làm phá vỡ logic ở một góc khác của hệ thống. Trong văn bản, để giải quyết một quy trình tắc nghẽn, họ nhờ AI soạn thêm các quy chế phụ. Hậu quả là sự ra đời của những “quái thai” kỹ thuật số và hành chính. Các phần mềm, ứng dụng rác hoạt động chập chờn, giao diện na ná nhau vì dùng chung một thư viện UI/UX gợi ý, logic luộm thuộm, chạy tốn tài nguyên và không giải quyết đúng “nỗi đau” thực sự của người dùng. Hàng ngàn báo cáo, quy chế, bài luận dài lê thê, từ ngữ bóng bẩy nhưng sáo rỗng được sinh ra. Tất cả đều rơi vào “bệnh hình thức” – định tính thì rực rỡ nhưng thiếu vắng hoàn toàn các thước đo định lượng, những chỉ số đánh giá cốt lõi. Ai cũng sản xuất ra nội dung, nhưng lượng kiến thức thực tế mang lại gần bằng không.

Khi mọi thứ trở nên rối rắm đến mức AI không thể tự sửa chữa chính mớ bòng bong do nó tạo ra theo lệnh của người dùng nghiệp dư, đó là lúc trình độ thực sự của con người được lộ diện.

Lúc này, những “vĩ nhân ảo” đành buông xuôi, bỏ hoang các sản phẩm lỗi. Ngược lại, đây là thời khắc những chuyên gia giỏi thực sự tỏa sáng. Sản phẩm của những người có “lõi”, có nền tảng chuyên môn vững vàng bắt đầu chứng minh được tính hiệu quả. Bởi vì họ không dùng AI để tư duy thay mình; họ dùng AI làm trợ lý để hiện thực hóa một tư duy đã được mài giũa qua hàng chục năm thực chiến.

***

Sự nguy hiểm lớn nhất của kỷ nguyên này không phải là việc AI cướp mất công việc, mà là nó cướp mất khả năng suy ngẫm độc lập của chúng ta. Giống như cảnh báo của các nhà khoa học, nếu cứ đắm chìm vào những câu trả lời có sẵn, chúng ta sẽ dần mất đi khả năng tìm kiếm, bóc tách và nghi ngờ thông tin.

Để không biến mình thành một phiên bản “vô trùng” trong nhà máy in 3D của thời đại số, bản thân chúng ta và cả những hệ thống AI trong tương lai cần phải học cách kích hoạt lại “giám sát siêu nhận thức”. Thay vì nhắm mắt tận hưởng sự dễ dãi, hãy để AI đưa ra những gợi ý để ta tự nghiền ngẫm, tự đánh giá mức độ tự tin và lấp đầy những lỗ hổng của riêng mình.

Suy cho cùng, giá trị lớn nhất mà công nghệ mang lại không phải là biến tất cả thành những chuyên gia ảo tưởng giống hệt nhau. Nó giống như một đợt thủy triều mạnh mẽ. Khi nước lên, ai cũng có thể trôi nổi nhẹ nhàng. Nhưng khi thủy triều rút, sự phức tạp của đời sống thực sẽ ập đến. Chỉ những ai có nền tảng vững chắc, có năng lực tư duy phản biện, có lòng thấu cảm và những trải nghiệm máu thịt thực sự, mới đứng vững lại trên đôi chân của mình.

Nguyễn Anh Trung