Có một câu chuyện vui mà giới công chức chúng ta hay rỉ tai nhau mỗi độ cuối năm về – cái mùa mà tôi hay gọi vui là “mùa gặt hái danh hiệu”. Đó là chuyện về anh chàng nọ, cả năm làm văn thư, công việc là đóng dấu và chuyển công văn. Đến kỳ đăng ký danh hiệu Chiến sĩ thi đua, anh vò đầu bứt tai không biết lấy đâu ra sáng kiến. Cuối cùng, một người bạn hiến kế: “Thì cậu cứ viết là: Giải pháp tối ưu hóa quy trình đóng dấu và luân chuyển văn bản nhằm nâng cao hiệu suất hành chính!”.

Nghe sang không? Sang chứ! Nhưng thực chất, anh ấy chỉ… thay lọ mực in đúng hạn và xếp công văn ngăn nắp hơn một chút.

Câu chuyện nghe buồn cười, nhưng ngẫm lại thấy… “đắng”. Trong không khí hừng hực của kỷ nguyên vươn mình, khi cả đất nước đang nói về chuyển đổi số, về tinh gọn bộ máy, về AI, về bán dẫn… thì ở rất nhiều cơ quan, chúng ta vẫn đang chơi một trò chơi ngôn ngữ mang tên: Hô biến “Trách nhiệm” thành “Sáng kiến”.

Khi việc “đương nhiên phải làm” được phong là “phát minh”

Hãy thẳng thắn với nhau, có bao giờ bạn cầm trên tay một bản báo cáo thành tích và thấy những cái tên sáng kiến dài dằng dặc, đọc xong muốn… hụt hơi không?

Kiểu như: “Một số biện pháp tăng cường công tác tham mưu, tổng hợp nhằm nâng cao chất lượng báo cáo định kỳ tại phòng A, ban B…”. Bóc tách lớp vỏ ngôn từ bóng bẩy ấy ra, nội dung bên trong thường là gì?

– Là đi làm đúng giờ.

– Là soạn thảo văn bản ít lỗi chính tả.

– Là sếp giao việc thì làm xong trước 5 giờ chiều.

Khoan đã! Đó là bổn phận. Đó là lý do chúng ta được trả lương hàng tháng. Đó là “tròn vai”. Gọi việc “soạn thảo văn bản đúng quy định” là “sáng kiến” cũng giống như một bác tài xế khoe rằng: “Hôm nay tôi có sáng kiến vĩ đại là lái xe mà không đâm vào cột điện”. Hay một cô đầu bếp tuyên bố: “Tôi vừa phát minh ra quy trình nấu cơm không bị khê”.

Đó là những điều hiển nhiên phải làm được. Khi chúng ta tôn vinh những điều hiển nhiên ấy lên thành “sáng kiến”, chúng ta đang vô tình hạ thấp tiêu chuẩn của sự sáng tạo và làm mòn đi ý nghĩa của hai chữ “thi đua”.

Tại sao chúng ta lại “dễ dãi” với nhau như thế?

Không phải chúng ta không nhận ra sự hình thức đó. Chúng ta biết hết. Nhưng tại sao “vở kịch” này vẫn diễn ra năm này qua tháng khác?

Thứ nhất, vì áp lực “chỉ tiêu”: Cơ chế thi đua hiện nay đôi khi quá cứng nhắc. Muốn đạt danh hiệu này, bắt buộc phải có sáng kiến kia. Nếu không có sáng kiến thì mất thi đua, mất khen thưởng, thậm chí ảnh hưởng đến nâng lương. Thế là “cái khó ló cái… đối phó”. Người ta buộc phải nặn ra sáng kiến từ những việc thường ngày.

Thứ hai, vì tâm lý “An toàn là bạn”: Làm một cái gì đó mới mẻ thực sự (ví dụ: đề xuất bỏ bớt một quy trình rườm rà, hay áp dụng một phần mềm mới thay cho sổ sách) rất mệt và rủi ro. Nhỡ sai thì sao? Nhỡ đụng chạm thì sao? Thôi thì cứ chọn giải pháp an toàn: Viết lại quy trình cũ bằng giọng văn mới. Vừa được tiếng là có làm, vừa không ai bắt bẻ được.

Thứ ba, sự thỏa hiệp của tập thể: Hội đồng xét duyệt đôi khi cũng tặc lưỡi: “Thôi, anh em vất vả cả năm, cái sáng kiến này tuy không mới nhưng cũng… có công viết. Duyệt cho anh em phấn khởi”. Sự “thương nhau” sai cách này chính là liều thuốc ngủ ru vỗ sự trì trệ.

Kỷ nguyên vươn mình: Không thể đi bằng “xe ngựa” được sơn màu “phi thuyền”

Chúng ta hay nói về “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Nghe rất hào sảng. Nhưng hãy hình dung thế này: Để đất nước “vươn mình”, bộ máy hành chính – vốn là xương sống của quốc gia – phải chuyển động với tốc độ của tàu cao tốc, chứ không phải tốc độ của xe bò.

Nếu một cơ quan mà 100% cán bộ đều có “sáng kiến xuất sắc”, nhưng người dân đến làm thủ tục vẫn phải chờ đợi, văn bản đi từ phòng này sang phòng kia vẫn mất cả tuần, công nghệ thông tin vẫn chỉ dừng lại ở Zalo và Word… thì những sáng kiến ấy nằm ở đâu?

Chúng nằm trong tủ hồ sơ. Chúng nằm trên những tấm bằng khen treo tường. Và đó là một sự lãng phí ghê gớm. Không chỉ lãng phí giấy mực, mà lãng phí chất xám và cơ hội.

Trong khi thế giới đang dùng ChatGPT để soạn thảo văn bản, dùng Big Data để phân tích chính sách, thì chúng ta vẫn coi việc “sắp xếp hồ sơ ngăn nắp” là một phát kiến khoa học. Đó là sự tụt hậu được ngụy trang bằng những lời khen ngợi.

Vậy, Sáng kiến “thứ thiệt” là gì?

Đã đến lúc cần một định nghĩa lại, mộc mạc thôi nhưng “chất”:

Sáng kiến là “Nỗi đau”: Nó phải bắt đầu từ việc bạn thấy khó chịu. “Tại sao cái báo cáo này tháng nào cũng làm mà chẳng ai đọc?”, “Tại sao cái thủ tục này bắt dân ký đến 3 lần?”, “Tại sao phải nhập liệu thủ công trong khi máy có thể làm?”. Giải quyết được nỗi khó chịu đó, chính là sáng kiến.

Sáng kiến là “Số liệu biết nói”: Đừng nói “nâng cao hiệu quả” chung chung. Hãy nói: “Nhờ cách làm này, thời gian xử lý giảm từ 5 ngày xuống 2 ngày”, “Tiết kiệm được 50 triệu tiền văn phòng phẩm”, “Giảm được 3 bước trong quy trình”. Sáng kiến là phải đếm được!

Sáng kiến là “Dám khác biệt”: Đôi khi, sáng kiến hay nhất không phải là làm thêm việc gì, mà là bỏ bớt đi việc gì. Một văn bản tham mưu đề xuất bãi bỏ một thủ tục rườm rà có giá trị gấp trăm lần một văn bản đề xuất “tăng cường họp hành”.

Hãy trả lại sự tự trọng cho hai chữ “Sáng tạo”

Thưa các đồng nghiệp thân mến,

Tôi viết bài này không phải để phê phán hay phủ nhận công sức của anh em. Chúng ta đều biết làm công chức vất vả, áp lực trăm bề. Nhưng chính vì vất vả, chúng ta càng cần những sáng kiến thực chất để giải phóng chính mình.

Sáng kiến thực sự sẽ giúp chúng ta làm việc thông minh hơn chứ không phải chăm chỉ hơn một cách mòn mỏi.

Trong kỷ nguyên mới, hãy để những bản báo cáo trở về đúng vị trí của nó: là công cụ, là phương tiện. Còn Sáng kiến hãy là những tia lửa của trí tuệ, là sự dũng cảm dám thay đổi.

Đừng biến mình thành những người thợ sơn, chỉ giỏi sơn lại những bức tường cũ kỹ. Hãy trở thành những kiến trúc sư, dám đập bỏ những vách ngăn vô lý để mở ra những không gian mới thoáng đãng hơn cho cơ quan, cho đơn vị và cho chính đất nước mình.

Vì suy cho cùng, một dân tộc muốn bay lên, không thể đeo trên chân những đôi giày chì nặng trịch của bệnh hình thức, đúng không nào?

Nguyễn Anh Trung