Có những buổi chiều mùa xuân, khi chút se lạnh dùng dằng giăng mắc ngoài hiên cửa và nhịp sống ngoài kia dường như cũng chậm lại. Ngồi lẩn khuất trong một góc quán nhỏ ướp mùi gỗ mộc, lắng nghe tiếng lạo xạo nhiễu sóng của một bản tình ca cũ từ chiếc loa thùng, lồng ngực bỗng dâng lên một nỗi hoang hoải đến kỳ lạ. Đó là khoảnh khắc thời gian như bị bẻ cong, đưa những người thuộc thế hệ 8x trôi ngược về một miền không gian xa thẳm.

Ở đó, có một thế hệ đang mải miết chạy dọc theo đường biên của hai thế kỷ, chở theo những linh hồn mắc kẹt giữa ranh giới của rêu phong và ánh sáng hoa lệ. Chúng tôi, những đứa trẻ sinh ra trong thập niên 80, mang trong mình vẻ đẹp của sự chênh vênh đến tột cùng. Giống như một dải lụa mỏng manh vắt ngang qua hai thời đại: một đầu níu chặt lấy nếp sống chậm rãi, thủ công, ướp đẫm mùi bùn đất; đầu kia lại bị cuốn phăng vào cơn cuồng phong của thế giới phẳng, lao đi với vận tốc ánh sáng.

Ký ức của thế hệ chúng tôi thường mang màu của nắng, mùi của đất ẩm sau cơn mưa rào mùa hạ.

Tuổi thơ của 8x là một bức tranh thiếu thốn trăm bề về vật chất, nhưng lại thừa mứa những rung cảm nguyên sơ. Nhắm mắt lại, tôi vẫn ngửi thấy mùi khói pháo tép, pháo cối khét lẹt đêm Giao thừa, sáng mùng Một xúng xính áo mới chạy ra sân gom nhặt những xác pháo nhuộm hồng cả một khoảng gạch nung. Tôi nhớ cái mùi ngai ngái, ẩm mốc của những cuốn truyện “Đôrêmon”, “7 viên ngọc rồng” rách bươm bìa, chi chít nét vẽ bậy bạ truyền tay nhau dưới gầm bàn.

Niềm vui ngày ấy trong vắt và rẻ bèo. Nó nấp trong tiếng kèn bóp “tin tin” mỏi mệt của ông lão bán kem mút rẽ vào ngõ vắng giữa trưa hè nung lửa; nấp trong âm thanh rao lanh lảnh “Ai lông gà, lông vịt, dép nhựa hỏng bán đê…”. Lũ trẻ con đen nhẻm, đầu trần chân đất, lôi vội mớ lông vịt hay đôi dép đứt quai ra đầu ngõ để đổi lấy một mẩu kẹo kéo dẻo quẹo, ngọt lịm dính chặt vào kẽ răng.

Khoảng cách giữa người với người khi đó không đo bằng tốc độ đường truyền mạng hay những nút “Thêm bạn bè”. Nó được đo bằng tiếng réo gọi ầm ĩ ngoài bờ rào râm bụt lúc xế chiều: “Ê, đi tạt lon không mày!”. Những viên bi bóng loáng, những nắp chai bia đập giập xâu thành chuỗi, hay mớ dây thun tết thành sợi dài để nhảy cao… từng là cả một gia tài vĩ đại mà đứa trẻ nào cũng ôm trọn vào giấc ngủ.

Làm sao quên được những buổi tối cả xóm xúm quanh chiếc tivi màu vỏ đỏ lồi lõm, hồi hộp chờ đài truyền hình phát xong cái bảng màu “hoa thị” và tiếng tút tút kéo dài để bắt đầu chiếu phim “Tây Du Ký”. Chiếc ăng-ten thỉnh thoảng lại mất sóng, có đứa phải trèo lên mái nhà vừa xoay xoay vừa hét vọng xuống: “Nét chưa? Nét chưa?”. Cái thời mà sự kết nối giữa người với người chặt chẽ và nồng ấm đến mức người ta có thể san sẻ cho nhau từ bát canh rau đến niềm vui bên chiếc màn hình nhiễu sóng.

Chúng tôi là thế hệ cuối cùng được ban tặng một đặc ân thiêng liêng: Đặc ân của sự chờ đợi.

Tuổi hoa niên của 8x trôi qua trong những giai điệu lạo xạo của chiếc đài Cassette. Để nghe bài hát mình yêu, chúng tôi đã học được cách nhẫn nại. Những buổi chiều hoàng hôn buông, ngón tay đặt hờ trên nút Record màu đỏ, nín thở chờ chương trình “Làn sóng xanh”. Cảm giác bực tức trào nước mắt khi phát thanh viên đột ngột chen giọng đọc giữa đoạn điệp khúc bài “Tình thôi xót xa”, rồi lại ngậm ngùi lôi ruột chiếc bút bi cặm cụi quay từng vòng cuộn băng từ màu nâu bóng nhẫy cho đỡ rối.

Mỗi đứa học trò 8x đều nâng niu một cuốn sổ chép nhạc dày cộp. Từng lời bài hát của Đan Trường, Lam Trường, Westlife hay Backstreet Boys được nắn nót chép lại bằng bút nhũ nhiều màu, dán chi chít những tấm hình cắt ra từ báo Mực Tím, Hoa Học Trò, hay những chiếc sticker lấp lánh.

Tình yêu ngày xưa cũng chậm rãi và trong trẻo như sương sớm. Một ánh mắt chạm nhau giữa sân trường rụng đầy xác phượng cũng đủ thao thức hàng đêm. Những cánh thư tay giấu vội dưới ngăn bàn, liếm mép tem thư rồi nơm nớp chờ đợi dăm ba ngày, có khi cả tuần để nghe tiếng chuông xe đạp lanh canh của bác đưa thư. Sự chờ đợi ngày ấy không làm người ta phát điên như dòng chữ “Đã xem” vô tình trên màn hình điện thoại. Nó ủ mầm cho những cảm xúc bén rễ sâu hơn, chân thành và da diết đến khắc cốt ghi tâm.

Nhưng rồi bánh xe thời gian cuộn xiết, nghiền nát những lề thói cũ. 8x chúng tôi bị ném thẳng vào tâm chấn của một cuộc đại địa chấn mang tên Internet. Chúng tôi nếm trọn vẹn bi kịch tủi thân nhất của đời người: Những điều chưa kịp cũ đã vội phải chia xa.

Mùi mực tím nồng nàn nhường chỗ cho tiếng “tè tí te, rè rè” chậm chạp và đứt quãng của kết nối Dial-up vnn1269. Bầu trời mới mở ra với sự thống trị tuyệt đối của Yahoo Messenger. Chúng tôi là thế hệ đầu tiên nếm trải cú “BUZZ!” rung bần bật cả màn hình máy tính làm tim đập thót lên khi cái nick người thương sáng đèn. Chúng tôi gõ những dòng trạng thái bằng teencode loằng ngoằng, đính kèm những biểu tượng cảm xúc nhấp nháy. Và chúng tôi cũng là những người đầu tiên nếm trải nỗi đau “thất tình online”, khi nụ cười vàng rực ấy chuyển sang màu xám ngắt, báo hiệu chế độ Offline và vĩnh viễn không bao giờ sáng lại.

Rồi Blog 360 sụp đổ, Facebook tràn tới như cơn đại hồng thủy. Những bài viết đẫm nước mắt thanh xuân, những đoạn mã HTML tự chèn nhạc Midi rả rích, những dòng tự sự ép tuyết rơi trên màn hình… bị xóa sổ vĩnh viễn. 8x đứng đó, chơi vơi, ngơ ngác nhận ra chân lý sắc lẹm của thời đại số: Trên không gian mạng, không có kỷ niệm nào là vĩnh cửu. Mọi thứ, dù từng rực rỡ và đẫm lệ đến đâu, cũng chỉ là những chuỗi mã nhị phân có thể bị xóa trắng bằng một cú click chuột.

Thế hệ 8x cũng là thế hệ của những cuộc đại thiên di. Khác với nếp nhà cắm rễ đời mình sau lũy tre làng suốt hàng trăm năm, chúng tôi mang vác hoài bão, xách balo rời khỏi lũy tre, bến sông quê để quăng mình vào những đô thị phồn hoa.

Chúng tôi gác lại vùng trời tuổi thơ rực nắng ở một miền quê nghèo, lên những chuyến xe khách chật chội rải đầy vỏ trấu vương mùi say xe, để đến bám rễ ở những thành phố lớn ngột ngạt bê tông. Khoảng cách địa lý mười mấy tiếng đồng hồ xe chạy đôi khi không xa xôi bằng khoảng cách của sự thay đổi trong tâm hồn.

Năm tháng qua đi, những lần về thăm quê thưa dần. Chiều nay, giữa dòng người kẹt xe kìn kịt chốn thị thành, nhìn dòng đèn xe đỏ lựng, lòng bỗng chùng xuống nhớ quay quắt một làn khói lam chiều trên nóc bếp rơm nhà mẹ. Nhưng chao ôi, khi trở về, bãi đất trống tạt lon năm xưa đã mọc lên những khu công nghiệp, những dãy nhà ống kín cổng cao tường. Đêm trăng sáng không còn nghe tiếng ếch nhái râm ran, mà thay bằng tiếng loa kẹo kéo xập xình. Quê hương duy nhất giữ được nguyên vẹn hình hài, thực chất chỉ còn lùi sâu vào tâm thức, vĩnh viễn đóng băng thành một bức tranh bảo tàng vô giá mà chúng tôi mang theo suốt cuộc đời.

Lịch sử tiến hóa của công nghệ Việt Nam in hằn trên chính từng đốt ngón tay đã từng lấm lem bùn đất của thế hệ 8x.

Ai có thể ngờ, những cô cậu học trò từng có “siêu năng lực” bấm tin nhắn T9 thoăn thoắt giấu dưới ngăn bàn bằng chiếc Nokia cục gạch đen trắng; chắt chiu từng 160 ký tự đắt đỏ để gửi gắm ân tình… giờ đây lại đứng ở đầu sóng ngọn gió. Bàn tay từng bóc hạt hướng dương chầu chực ở quán net nồng nặc khói thuốc, nay lướt thoăn thoắt trên bàn phím cơ, gõ những dòng lệnh lập trình phức tạp, điều hành những chiến dịch truyền thông hay quản trị những hệ thống dữ liệu khổng lồ.

Chúng tôi tự tay xây dựng kỷ nguyên phẳng, nhanh gọn và tối ưu hóa đến từng mili-giây. Chúng tôi tạo ra AI, tạo ra những ứng dụng để con người kết nối với nhau không độ trễ. Nhưng trớ trêu thay, giữa những luồng thông tin cuồn cuộn đổ về, thẳm sâu trong tâm hồn 8x lại tha thiết thèm được chờ đợi. Khi mọi thứ quá dễ dàng, chạm vào nhau quá nhanh chóng qua màn hình, con người ta lại cô đơn đến quặn lòng. Ngập lặn trong những thuật toán hoàn hảo, có những đêm rã rời, tôi chỉ thèm khát cái tạp âm lạo xạo của cuốn băng năm cũ, thèm cảm giác đạp xe cọc cạch hàng cây số chỉ để đứng trước cổng nhà réo gọi tên một người bạn thân.

Và điều day dứt nhất, là khi chúng tôi nhìn vào những đứa con của mình – thế hệ sinh ra trong nhung lụa của ánh sáng số.

Sau một ngày mệt nhoài lo toan, bước về nhà, nhìn những đứa trẻ lướt ngón tay bé xíu trên màn hình iPad nhoay nhoáy, rành rọt khám phá những tựa game 3D thế giới ảo hay vuốt TikTok một cách vô thức. Tự nhiên, sống mũi cay cay.

Tôi vui vì con được tiếp cận kho tàng tri thức thế giới chỉ qua một cú chạm, không phải nếm trải sự thiếu thốn như cha mẹ chúng ngày xưa. Nhưng lòng xót xa cồn cào vì con đã đánh mất một tuổi thơ “bằng xương bằng thịt”. Con sẽ không bao giờ biết niềm vui vỡ òa khi đập vỡ vỏ một viên bi đất nung, không biết mùi khói cay xè mắt, không biết cảm giác bấu ngón chân trần xuống mảnh sân bùn nhão nhoét mát lạnh sau cơn mưa hè.

Thèm được dắt con chạy chân trần trên cỏ, thèm chỉ cho con lấy nhựa mít đi dính chuồn chuồn, nhưng đành thở dài bất lực trước sức hút mãnh liệt của ánh sáng rực rỡ mà vô hồn phát ra từ những thiết bị thông minh. Chúng tôi nhận ra sự thật đắng cay: Mình có thể mua cho con mọi thứ trên đời, có thể làm chủ những công nghệ ưu việt nhất, nhưng vĩnh viễn không thể mua cho con một tấm vé trở về miền tuổi thơ lấm lem bùn đất.

***

Tách trà mạn đã nguội nhạt. Màn đêm ngoài kia đã buông thõng, ôm lấy những mái nhà lô xô của thành phố đang chìm vào tĩnh lặng.

Thế hệ 8x chúng tôi là thế đó – lửng lơ nhưng bám rễ rất sâu. Khói bụi thời gian đã làm ố vàng những trang lưu bút nét mực Cửu Long, làm biến mất những ranh giới quê nhà rêu phong, nhưng không thể xóa nhòa sự kiên cường và sức sống bền bỉ. Chúng tôi như một bảo tàng sống, gánh trên vai sự giao tranh và hòa quyện giữa cũ và mới, giữa thủ công và tự động hóa, giữa tình người dung dị và giới hạn sắc lạnh của AI.

Đứng giữa dòng chảy hối hả, chúng tôi không đầu hàng, không chối bỏ hiện tại. Chúng tôi vẫn đang từng ngày dấn thân, nỗ lực để không bị bánh xe thời đại bỏ lại phía sau. Nhưng thẳm sâu bên trong cái vỏ bọc gai góc và chuyên nghiệp ấy, chúng tôi luôn lén lút dành một góc thiêng liêng nhất, chốt khóa cẩn thận nhất, để nâng niu những ký ức rêu phong.

Bởi vì chúng tôi biết, được sinh ra, lớn lên và chênh vênh giữa hai bờ thế kỷ, đã là một đặc ân lộng lẫy và đau đáu nhất mà cuộc đời này ưu ái ban tặng.

Nguyễn Anh Trung