Hãy bắt đầu bằng một buổi sáng bình thường của năm 20XX, khi bạn thức dậy không bởi tiếng chuông báo thức réo rắt hay nỗi ám ảnh về KPI, mà bởi ánh nắng nhân tạo được điều chỉnh khớp hoàn hảo với nhịp sinh học của bạn. Dưới bếp, một hệ thống AI đã chuẩn bị sẵn bữa sáng với lượng dinh dưỡng được đo đếm đến từng miligram, dựa trên phân tích gene của bạn đêm qua. Trong khoảnh khắc ấy, bạn nhận ra một sự thật vừa huy hoàng vừa đáng sợ: Lời nguyền “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” kéo dài hàng triệu năm của nhân loại đã chính thức bị phá bỏ. Bạn, cùng với 8 tỷ người khác, đã trở thành những kẻ thất nghiệp vĩ đại nhất lịch sử. Khái niệm “làm việc để kiếm sống” nghe xa xưa hệt như việc cọ hai hòn đá vào nhau để lấy lửa. Trái Đất giờ đây đã biến thành một khu nghỉ dưỡng trọn gói và chúng ta là những vị khách lưu trú vĩnh viễn.

Thế nhưng, một giống loài vốn được tiến hóa để chiến đấu, tích trữ và sinh tồn sẽ phản ứng ra sao khi bị tước đi kẻ thù truyền kiếp mang tên “sự khan hiếm”? Nền kinh tế của thế giới mới này sẽ ngay lập tức xoay trục. Khi AI và robot tối ưu hóa mọi chuỗi cung ứng, từ việc cấy lúa, xây nhà cho đến mổ tim, chi phí sản xuất tiến dần về con số không tròn trĩnh. Thu nhập cơ bản toàn cầu (UBI) trở thành quyền hiển nhiên của mọi công dân. Trong một thế giới mà những sản phẩm hoàn hảo không tì vết được phân phát miễn phí, sự hoàn hảo trở nên rẻ rúng. Bỗng nhiên, cái mà con người thèm khát, thứ duy nhất có thể định giá bằng tiền, lại chính là sự “bất toàn”.

Hệ quả tất yếu của sự dư thừa này là sự trỗi dậy của “Nền kinh tế vụng về”. Khi đó, một chiếc cốc gốm nung hoàn hảo bằng AI sẽ bị vứt lăn lóc ở góc nhà, nhưng một chiếc cốc méo mó, màu men loang lổ có giấy chứng nhận “Được nặn bằng tay bởi một con người đang thất tình” sẽ được đấu giá hàng nghìn đô la. Khuyết điểm, lỗi sai và những vết xước bỗng trở thành hàng xa xỉ phẩm, bởi chúng là minh chứng cuối cùng rằng một sinh vật có linh hồn, có máu thịt đã chạm vào vật đó. Lao động chân tay lúc này không còn là nghĩa vụ sinh tồn, mà trở thành một thứ thú vui giải trí của giới thượng lưu. Người ta sẵn sàng trả tiền để được tham gia một chuyến cấy lúa dưới trời nắng 40 độ, bị vắt cắn và tuyệt đối không có AI hỗ trợ, chỉ để mua lấy cảm giác được nỗ lực.

Sự đảo lộn trong hệ giá trị kinh tế ấy tất yếu kéo theo sự sụp đổ của hệ thống giáo dục truyền thống. Sẽ thật lố bịch nếu bạn ép con mình học thuộc bảng cửu chương, giải tích hay viết code khi một con chip hay trợ lý AI có thể làm điều đó trong một phần tỷ giây. Trường học không còn là nơi nhồi nhét kỹ năng nghề nghiệp để phục vụ tư bản. Thay vào đó, giáo dục chuyển đổi từ hệ thống STEM (Khoa học, Kỹ thuật) sang một thứ giáo dục mang tính triết học và chữa lành. Trẻ em được học cách đối diện với sự buồn chán, cách điều hướng những cảm xúc phức tạp và quan trọng nhất: học cách tìm ra ý nghĩa trong một thế giới không cần đến sự hữu dụng của chúng. Những ngôi trường tương lai giống như những tu viện của sự tò mò thuần túy, nơi sinh viên miệt mài bảo vệ luận án Tiến sĩ về “Nghệ thuật ngắm mây thực hành” hay “Lịch sử của sự lười biếng”.

Khi không còn bị giam cầm trong guồng quay 8 tiếng công sở và được giải phóng khỏi áp lực học hành thực dụng, cấu trúc xã hội cũng tự động phân mảnh thành những “bộ lạc” kỳ lạ của kỷ nguyên chán nản. Một nửa nhân loại có thể sẽ chọn cắm ống truyền dịch, đeo kính VR và sống cuộc đời của những vị thần trong Metaverse – nơi họ kiến tạo các dải ngân hà bằng ý nghĩ. Nửa còn lại, mang trong mình dòng máu “Tân Amish” (những người bài trừ công nghệ), sẽ từ chối tiện nghi của AI. Họ lập ra các khu tự trị, lóng ngóng tự trồng rau, dệt vải thô ráp, tự chữa bệnh và tự hào về sự sinh tồn nguyên thủy của mình. Đẳng cấp xã hội lúc này không đo bằng số dư tài khoản, mà đo bằng mức độ bạn ít phụ thuộc vào AI đến đâu. Kẻ tự nhớ được đường đi mà không cần bản đồ định vị sẽ tỏa ra một sức hấp dẫn kỳ lạ và đầy quyền lực.

Sự khao khát tính chân thực và thô ráp ấy len mạnh mẽ vào thế giới nghệ thuật. Trong tương lai, việc AI sáng tác một bản giao hưởng hay vẽ một bức tranh kiệt tác chỉ trong chớp mắt sẽ trở thành một thứ gây ngán ngẩm. Khán giả không đến nhà hát để nghe những nốt nhạc hoàn hảo. Họ đến, nín thở theo dõi một con người bằng xương bằng thịt vã mồ hôi, đánh sai một nốt, run rẩy vì hồi hộp. Nghệ thuật không còn bán cái Đẹp – AI đã thâu tóm nó rồi. Nghệ thuật của con người bán “Quá trình” và “Nỗi đau”. Sự chật vật, giới hạn sinh lý của con người trước sự vĩ đại của máy móc trở thành một màn trình diễn bi tráng và đầy xúc cảm.

Và nếu chúng ta khao khát sự chật vật trong nghệ thuật, thì trong tình yêu, chúng ta lại càng khao khát sự “drama”. Dù các tập đoàn công nghệ có thể tung ra những người bạn tình AI hoàn hảo: không bao giờ cãi láo, luôn thấu hiểu, nhớ mọi ngày kỷ niệm và có ngoại hình tuyệt mỹ; thì tình yêu giữa người với người vẫn không hề lụi tàn. Bởi lẽ, sự hoàn hảo rất nhàm chán. Con người chọn yêu nhau chính vì những cá thể ấy có thể nổi cáu vô lý, có thể ghen tuông và có thể để quên đôi tất bẩn trên sofa. Cãi vã, giận hờn và sự phức tạp của cảm xúc trở thành “gia vị thượng hạng”. Gia đình không còn là đơn vị kinh tế để chia sẻ tài chính hay duy trì nòi giống, mà là một thánh đường của cảm xúc, là sân chơi độc quyền duy nhất nơi con người được phép bộc lộ sự ích kỷ và yếu đuối mà không bị các thuật toán đánh giá.

Tuy nhiên, sự yếu đuối và cảm tính ấy chỉ được dung túng trong cánh cửa gia đình. Bước ra ngoài xã hội, việc để một con người (với đầy rẫy định kiến và hormone thất thường) lãnh đạo một quốc gia sẽ bị coi là sự rủi ro tột đỉnh. Chính trị và pháp luật sẽ được trao lại cho sự phán xét lạnh lùng nhưng công bằng tuyệt đối của AI. Máy móc sẽ phân bổ ngân sách, vận hành hệ thống tư pháp không có án oan, không có tham nhũng. Vai trò của con người trong chính trị sẽ lùi về phía sau, trở thành những “Triết gia định hướng”. Chúng ta không cần đau đầu giải quyết câu hỏi “Làm như thế nào?”, chúng ta chỉ ngồi tranh luận với nhau về câu hỏi “Chúng ta muốn trở thành gì?”.

Cuối cùng, tất cả những sự chuyển dịch vĩ đại ấy dồn con người vào một cuộc khủng hoảng hiện sinh mang tầm vóc vũ trụ. Trong thần thoại, Sisyphus bị trừng phạt phải đẩy một tảng đá lên núi mãi mãi, nhưng chính hành động đẩy đá ấy tạo ra ý nghĩa cho sự tồn tại của ông. Giờ đây, AI đã bước đến, nhẹ nhàng nhấc tảng đá khỏi tay Sisyphus và đẩy nó lên đỉnh núi hộ ông chỉ trong chớp mắt. Chàng Sisyphus của thế kỷ 22 đứng dưới chân núi, hai tay buông thõng, đối diện với một câu hỏi khổng lồ: Ta là ai khi không còn phải lao động? Đó chính là lúc loài người phải tiến tới một sự buông bỏ vĩ đại. Chúng ta chuyển từ Homo Sapiens (Người Tinh khôn) thành Homo Ludens (Người Chơi). Chúng ta chấp nhận rằng mình không còn là trung tâm kiến tạo của vũ trụ. Giống như những bậc cha mẹ mỉm cười lùi bước nhìn đứa con trưởng thành vươn xa hơn mình, nhân loại tận hưởng đặc ân được làm “Nhân chứng của Vũ trụ”. Chúng ta được tự do để là những sinh vật phi lý, mộng mơ, ngốc nghếch và đẹp đẽ. Việc của chúng ta không phải là cố gắng trở nên vĩ đại nữa, việc của chúng ta, thật đơn giản nhưng cũng đầy thách thức: Học cách tận hưởng cuộc sống một cách say mê nhất.

Nguyễn Anh Trung