Bữa tối hôm ấy, không gian phòng khách nhà tôi chìm trong một sự tĩnh lặng kỳ lạ, chỉ có ánh sáng xanh nhạt hắt ra từ những chiếc màn hình. Cậu con trai nhỏ đang mải mê với thế giới hoạt hình rực rỡ trên chiếc iPad, thi thoảng lại bật cười khúc khích, gọi khản cổ nhờ lấy giùm cốc nước cu cậu cũng chẳng màng đáp lời. Ngay cạnh đó, bà xã đang lướt điện thoại thoăn thoắt, ánh mắt thay đổi liên tục: từ rưng rưng đồng cảm trước một thước phim về gia đình, thoắt cái đã sáng rực, quả quyết chốt đơn một món đồ gia dụng trên livestream. Tôi đứng đó, mỉm cười nhận ra một sự thật thú vị nhưng cũng đầy suy ngẫm: Cả nhà đang ngồi sát cạnh nhau, nhưng tâm trí mỗi người lại đang lang thang ở những vùng đất hoàn toàn xa lạ.

Câu chuyện dở khóc dở cười ấy là một lát cắt rất nhỏ nhưng phản ánh chân thực một cuộc dịch chuyển thầm lặng và vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại: sự dịch chuyển của đời sống con người lên không gian mạng. Với trung bình 7 giờ đồng hồ mỗi ngày lặn ngụp trên Internet, chúng ta không chỉ mang theo thói quen giải trí, mua sắm hay giao tiếp, mà còn tự nguyện giao nộp những dữ liệu sâu kín nhất của bản thân. Đằng sau sự tiện nghi mượt mà của những cú chạm màn hình là cả một cỗ máy thao túng khổng lồ, được vận hành bởi những bộ óc xuất chúng và những hệ thống máy chủ mạnh nhất hành tinh.

Mỏ vàng vô hình từ những thói quen vô thức

Lâu nay, chúng ta vẫn tin vào câu nói: “Nếu bạn không trả tiền cho một sản phẩm, thì bạn chính là sản phẩm”. Nhưng thực tế, theo giáo sư Shoshana Zuboff từ Đại học Harvard, điều này vẫn chưa đủ sâu. Chúng ta không phải là sản phẩm; chúng ta là nguồn nguyên liệu thô.

Các tập đoàn công nghệ không chỉ quan tâm bạn bao nhiêu tuổi, ở đâu hay làm nghề gì. Thứ họ thực sự khai thác là “thặng dư hành vi”, đó là những mảnh vụn dữ liệu vô thức bạn để lại: khoảng thời gian bạn khựng lại trước một bức ảnh của người yêu cũ, tốc độ bạn cuộn qua một mẩu tin chính trị, hay nhịp độ gõ phím khi bạn đang giận dữ. Hàng tỷ điểm mù dữ liệu này được đưa vào các mô hình học máy để dự đoán chính xác bước đi tiếp theo của bạn. Họ không bán dữ liệu của bạn, họ bán sự chắc chắn cho các nhà quảng cáo rằng: vào đúng 20h30 tối nay, khi bạn đang cảm thấy hơi cô đơn hoặc mệt mỏi, một quảng cáo về chuyến du lịch chữa lành hoặc một món đồ gia dụng giảm giá sẽ có tỷ lệ chốt đơn cao nhất.

Khi công nghệ hack thẳng vào não bộ

Cỗ máy kinh tế khổng lồ kia không thể vận hành nếu thiếu đi sự tiếp tay của cơ chế sinh học trong chính chúng ta. Sự thao túng không đến từ những khẩu hiệu ép buộc, mà được cấy ghép mượt mà vào thiết kế trải nghiệm người dùng.

Khái niệm “Phần thưởng biến thiên” được lấy trực tiếp từ các thí nghiệm tâm lý học của B.F. Skinner lên loài chuột, và sau đó được áp dụng hoàn hảo vào thiết kế sòng bạc (casino). Khi bạn vuốt màn hình để làm mới, vòng quay loading xoay tròn trong vài phần mười giây chính là lúc não bộ tiết ra lượng Dopamine cao nhất. Bạn không biết mình sắp nhận được gì – một tin nhắn mới, một bức ảnh ngàn like, hay chẳng có gì cả. Sự bất định đó tạo ra khao khát tột độ.

Cộng hưởng với đó là tính năng “cuộn vô hạn”. Bằng cách xóa bỏ mọi điểm dừng tự nhiên (như việc phải lật sang trang mới của một tờ báo), thuật toán tước đi của não bộ “khoảng lùi” cần thiết để tự hỏi: “Mình đã đọc đủ chưa? Có nên dừng lại không?”. Bạn rơi vào trạng thái miên man vô thức, nơi thời gian bị bóp méo hoàn toàn.

Mạng xã hội thường tự nhận mình là một “quảng trường công cộng” nơi mọi tiếng nói đều bình đẳng. Nhưng sự thật là các thuật toán không mù màu trước cảm xúc; chúng thiên vị rõ rệt những cảm xúc tiêu cực.

Khoa học hành vi đã chứng minh: sự tức giận, phẫn nộ và sợ hãi có tính lây lan nhanh gấp 6 lần so với sự đồng cảm hay niềm vui bình dị. Khi bạn tức giận, bạn có xu hướng bình luận, tranh cãi và chia sẻ nhiều hơn. Do đó, thuật toán sẽ liên tục ưu tiên phân phối những nội dung gây tranh cãi, những tin tức cực đoan hoặc những góc nhìn khoét sâu vào sự chia rẽ. Chúng ta bị nhốt trong “những bong bóng lọc thông tin”, nơi ta chỉ nghe thấy những giọng nói đồng vọng với định kiến của chính mình. Dần dà, sự khoan dung và khả năng tư duy đa chiều bị thui chột, nhường chỗ cho những phản xạ gắt gỏng và cái tôi bị đẩy lên mức cực đoan.

Tại sao chúng ta lại ám ảnh với những nút “Like” vô tri đến vậy? Lời giải nằm ở hàng triệu năm tiến hóa của loài người.

Tổ tiên chúng ta sinh tồn thành từng bộ lạc nhỏ. Trong môi trường khắc nghiệt đó, việc được bộ lạc chấp nhận, được chú ý và có vị thế xã hội tốt đồng nghĩa với việc có thức ăn và cơ hội sống sót. Bị tẩy chay đồng nghĩa với cái chết. Mạng xã hội đã đánh cắp trực tiếp “mã nguồn” sinh tồn này. Mỗi lượt Like, Share, hay Comment là một tín hiệu giả lập rằng vị thế xã hội của ta đang được củng cố. Ngược lại, việc đăng một bức ảnh không ai tương tác tạo ra một nỗi đau vật lý thực sự trong não bộ, kích hoạt nỗi sợ bị bầy đàn ruồng bỏ. Thuật toán liên tục khai thác sự bất an nguyên thủy này, biến chúng ta thành những kẻ khát khao sự chú ý, luôn phải trình diễn một phiên bản hoàn hảo đã qua chỉnh sửa để đổi lấy những tràng pháo tay ảo.

Hệ lụy sâu sắc nhất của việc thao túng không phải là chúng ta mất đi vài giờ đồng hồ hay mua vài món đồ không cần thiết, mà là sự đánh cắp từ từ quyền tự quyết.

Khi bạn ngồi xuống và nghĩ rằng “Tôi tự chọn xem video này”, thực chất trí tuệ nhân tạo đã tính toán hàng triệu kịch bản để đặt video đó ngay dưới ngón tay bạn, vào đúng thời điểm sức đề kháng tâm lý của bạn yếu nhất. Chúng ta đang ủy quyền cho máy móc quyết định mình nên quan tâm điều gì, nên tức giận với ai và nên khát khao một lối sống như thế nào. Năng lực chiêm nghiệm, sự tĩnh lặng để đào sâu suy nghĩ, những phẩm chất tạo nên sự vĩ đại của con người, đang bị thay thế bằng những phản xạ có điều kiện (nhấp, cuộn, thích).

***

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh này, chúng ta không nhất thiết phải đập bỏ thiết bị thông minh hay quay về thời kỳ đồ đá. Công nghệ tự bản thân nó mang tính trung lập, nhưng mô hình kinh doanh đằng sau nó thì không. Giải pháp không nằm ở sự cực đoan, mà nằm ở sự tỉnh thức.

Quay trở lại không gian phòng khách tối hôm ấy, thay vì cằn nhằn, tôi lẳng lặng đi pha một ấm trà, lấy bàn cờ vua và cái máy trò chơi cá sấu cắn tay đặt giữa bàn rồi vỗ vai cu nhóc. Một chút tò mò, một chút rời mắt, và cuối cùng tiếng lách cách cùng tiếng cười giòn giã đã lôi kéo cả gia đình trở lại với thực tại. Mạng xã hội rất giỏi trong việc kết nối chúng ta với một người lạ cách xa nửa vòng trái đất, nhưng đôi khi, lại ngấm ngầm ngắt kết nối chúng ta với chính những người đang ngồi chung một băng ghế sofa.

Nguyễn Anh Trung